Jasper Maskelyne: de illusionist die de afloop van WOII sterk beïnvloedde.

Jasper Maskelyne is zo iemand die niemand meer kent. Toch was hij verantwoordelijk voor de grootste verdwijntruuks die een illusionist ooit heeft uitgevoerd. Eerst toverde hij een haven weg, vervolgens deed hij het Suez-kanaal verdwijnen en als grote finale liet hij een compleet leger verdwijnen. Hij bracht zijn shows niet in een theater maar in de woestijn van Noord Afrika tijdens de tweede wereldoorlog. Hij beïnvloedde de afloop van de oorlog dan ook in een zeer belangrijke mate. De volgende tekst is een bescheiden poging om deze grote illusionst naar waarde te schatten.

Jasper Maskelyne, geboren in Groot-Brittanië in 1902 , kwam voort uit een zeer befaamd goochelaarsgeslacht. Zijn opa, John Neville Maskelyne, was een van de grondleggers van de moderne magie en ook zijn vader, Nevil, was iemand die als goochelaar zeer veel aanzien genoot.Jasper trad in hun voetsporen. Ook hij bedacht nieuwe illusies en zette ze op toneel. Maar zijn grootste doel, namelijk bekender worden dan zijn vader en grootvader samen, werd niet verwezenlijkt op toneel maar op het strijdperk van WOII. Als hoofd van een speciale eenheid ("the magic gang") gebruikte hij al zijn kennis van magie om de Duitsters te misleiden. Zijn rol was zo belangrijk dat hij de loop van de oorlog sterk beïnvloedde.
Om op deze manier bij de strijd te worden betrokken, viel echter niet mee. Jasper was weliswaar zo bekend dat het hem geen moeite kostte om afspraken te krijgen met enkele hooggeplaatsten, maar niemand nam hem serieus. Maskelyne hield echter vol: "Geef me de bevoegdheid en ik kan de vijand afschrikken met kanonnen, oorlogsschepen en legers die er niet zijn. Ik kan vliegtuigen onzichtbaar maken. Als jullie dat willen kan ik zelfs op driehonderd meter in de lucht een beeld projecteren van Hitler op een wc-pot". Vooral dat laatste schijnt indruk te hebben gemaakt op de hooggeplaatsten waarmee hij sprak en uiteindelijk werd hij ingedeeld bij de camouflagetroepen. Daar bleek als gauw hoe geniaal de illusionist was in het verstoppen van militaire objecten voor de Duitse verkenningsvliegtuigen.
De grootste illusies waar Jasper Maskelyne de Duitsers mee verraste vonden echter niet plaats in Engeland maar in Noord-Afrika. De slag die daar werd geleverd was er een waarbij een snelle en ongehinderde aanvoer van brandstof, munitie, wapens en voedsel zeer belangrijk was. Bij de voorbereiding van een offensief tegen de als duivels vechtende mannen van generaal Erwin Rommel, werd Maskelyne op een besloten bijeenkomst om hulp gevraagd. Het leed geen twijfel dat de vijand dit offensief zou proberen te saboteren door de haven van Alexandrië, waar al het materieel zou aankomen, flink te bombarderen. Aan de illusionist werd daarom gevraagd de haven te camoufleren. Een bijna onmogelijke opgave leek het, want de Duitsers hadden de haven, die vrij groot was, steeds gemakkelijk weten te vinden en hadden er al dikwijls bommen gedropt. Gezien vanuit de vliegtuigen was de haven dan ook een gemakkelijk doelwit.De vuurtoren was al van ver te zien en de kustlijn was ook zeer herkenbaar.

Maskelyne bedacht een uitgekookt plan. "We kunnen de haven onmogelijk verstoppen", zei hij, "maar we kunnen ze wel verplaatsen…" Samen met zijn "Magic Gang" toog hij aan het werk. Ongeveer anderhalve kilometer voor Alexandrië, in Maryût, was de kustlijn bijna dezelfde. Door daar een kopie te bouwen van Alexandrië-haven zouden de vijandelijke bommenwerpers afgeleid worden.

De bombardementen vonden altijd ’s nachts plaats, dus het voornaamste was de creatie van een zelfde lichtpatroon als de eigenlijke haven. In opdracht van Maskelyne werden daartoe honderden lantaarns gezet in het zand en de modder aan de kustlijn en werden er opslagruimtes in triplex gebouwd. Die werden dan gevuld met explosieven om bij een treffer het effect van een echt geslaags bombarement na te bootsen. De vuurtoren werd nagebouwd door op een paal 6 lichten te plaatsen die elk om beurt aan sprongen en zo de illusie schiepen van een ronddraaiende lamp. In de zogenaamde haven lagen een paar nep-schepen. Van dichtbij en overdag leek het nergens op maar ’s nachts, vanuit de lucht, was er nauwelijks een verschil te merken en gaf de baai van Maryût de aanblik van een drukke wereldhaven. Het opzet lukte. Vanaf de nacht dat de nephaven werd verlicht, werden de Duitse bommenwerpers er door aangetrokken als bijen door honing. Om hen niet argwanend te maken, werden ze bestookt door luchtafweer dat in het echte Alexandrië overbodig geworden was. Omdat de dag na ieder bombardement er Duitse verkenningsvluchten overvlogen om de schade te inspecteren, zorgde men er voor dat het zo leek vanuit de lucht dat de echte haven ernstig beschadigd was. Zeildoeken met daarop bommenkraters geschilderd, werden uitgespreid. Andere beschilderde doeken deden uitschijnen dat gebouwen geraakt waren en overal werd puin uit papier maché gelegd. In de haven werd op de dekken van de schepen versplinterd hout gestapeld en op een paar plaatsen rezen masten op uit het water, alsof er een schip gezonken was. Over de nephaven hing men overdag camouflagenetten.
Op 8 opeenvolgende nachten gooiden de Duitsers al hun bommen in een stuk moeras met wat lichten en triplexgebouwen. Zodra de bommenwerpers waren verdwenen, werkte men tot de ochtend om de nephaven weer wat op te lappen en te camoufleren. Nadien werd de echte haven weer wat meer toegetakeld met beschilderde zeildoeken.

Hierdoor konden miljoenen tonnen voorraden aangevoerd worden en werd generaal Rommel in juni 1941 onaangenaam verrast door een verwoestend sterk en goed uitgerust Engels leger.

Na dit grote succes kreeg Jasper al snel meer bevoegdheden en medewerking. Niemand twijfelde meer aan de waarde van de illusionist. Voor Maskelyne en zijn medewerkers werden in een zeer geheime en streng bewaakte vallei in Egypte enorme werkplaatsen gebouwd. Onder het toezicht van de Engelse goochelaar werkten er honderden mensen. Voor de soldaten werden er James-Bond-achtig ontsnappingsmateriaal gemaakt dat werd verstopt in schoenveters, schoenen, horloges of kleine sierraden. Bovendien maakte men in de werkplaatsen ontelbare kartonnen soldaten die, als vogelverschrikkers, in groepen in de woestijn werden neergezet waardoor de vijand totaal verkeerde informatie kreeg over de getalsterkte en de positie van de vijand. Bovendien bouwde Maskelyne talloze "tanks" en "oorlogsschepen" die van een afstand niet van echt te onderscheiden waren. Voor de echte tanks bouwde hij schilden waardoor ze in een mum van tijd konden worden omgebouwd tot ongevaarlijk uitziende vrachtwagens.

Eén van de grootste truuks die hij uithaalde was het laten verdwijnen van het Suezkanaal. Door langs de oevers vele hel verlichte en roterende spiegels te plaatsen, ontstond er een zee van fel licht boven het kanaal zodat de Duitse piloten totaal niets meer zagen en uit koers geraakten of neerstortten.
De grote finale van Maskelyne’s goochelshow tijdens WOII vond plaats in oktober 1942. De geallieerde troepen bereidden een offensief voor tegen Rommels Afrikakorps. Dat had zich verschanst achter een immens mijnenveld en wachtte daar op versterkingen en voorraden uit Europa. De geallieerde opperbevelhebber Montgommery had de taak Afrika zo snel mogelijk van de Duitsers te bevrijden, zodat Hitler geen olie via het Suezkanaal zou kunnen aanvoeren en de geallieerde troepen elders zouden kunnen worden ingezet. De aanval was gepland voor 23 oktober 142. Aangezien de spoorlijn en de enige goeie weg in het Noorden van de woestijn lagen, sprak het vanzelf dat Montgommery en zijn mannen dààr het mijnenveld zouden proberen te doorbreken. Het was dan ook evident dat Rommel dat verwachtte en er zich op aan het voorbereiden was. Aan Maskelyne werd dan ook gevraagd een plan te bedenken om Rommel op het verkeerde been te zetten en hem te laten denken dat de aanval toch in het Zuiden zou doorgaan. Met het merendeel van de troepen ergens anders zouden de Engelsen dan meer tijd hebben om zich door het mijnenveld te wurmen. Om Rommel te misleiden bedacht Maskelyne de grootste wisseltruuk aller tijden. Operatie Bertram was in principe simpel: in het Noorden zouden ogenschijnlijk ongevaarlijke transportvoertuigen worden opgesteld en in het Zuiden zou de gehele gewapende macht worden gelegerd. Als Rommel daarop met zijn hele leger ook Zuidwaarts zou trekken, zouden die geallieerde troepen plotseling in het Noorden opduiken en daar een vernietigende aanval doen. Hoewel het plan in opzet eenvoudig was, vereiste de uitvoering een enorme organisatie. Eén van de voornaamste dingen was dat de hele operatie, waarbij zo’n 200.000 man betrokken waren, tot het laatste moment geheim moest blijven.

Al een maand voordat de aanval was gepland, bood het Noorden aan de geallieerde zijde een verlaten aanblik. Niet te zien was dat er onder andere 2 miljoen liter benzine, 600.000 kilo munitie en nog eens 600.000 kilo mondvoorraad opgeslagen lag en dat de talloze vrachtwagens die er stonden, eigenlijk gecamoufleerde tanks waren. In het Zuiden daarintegen, rapporteerden de Duitse verkenningsvliegtuigen een drukte van jewelste. Dat alle voorraden die er aangesleept en opgeslagen werden, niet echt waren, was vanuit de lucht niet te zien. Zelfs de waterleiding die naar het Zuiden werd aangelegd, was nep. De sleuf van acht kilometer die overdag werd gegraven, werd ’s nachts gewoon weer dichtgegooid zonder dat er iets in lag zodat dezelfde stukken pijpleiding de volgende dag konden worden gebruikt voor de volgende acht kilometer. Volgens Duitse berekeningen zou de aanval plaatsvinden na het voltooien van de waterleiding, ongeveer begin november. Tot die tijd zou de oververmoeide Rommel in de Oostenrijkse bergen vakantie nemen. Generaal Stumme had zolang het bevel en hield een groot deel van zijn troepen paraat in het Zuiden.

In de nacht van 20 oktober begon de grote wisseltruuk. De tanks uit het zuiden en de manschappen werden overgebracht naar het Noorden, waar ze werden verstopt onder canvasdoeken. In het Zuiden werden neptanks en nepsoldaten neergezet. De Duitse verkenningsvliegtuigen merkten niets op en generaal Stumme seinde op 21 oktober aan het hoofdkwartier "situatie van de vijand ongewijzigd".
Op 23 oktober, terwijl Stumme met zijn staf nog aan het dineren waren, en Rommel nog steeds op vakantie was in Oostenrijk, werden de Duitsers door verrast door een aanval in het Noorden. Toen Rommel een dag later op het slagveld verscheen, was zijn plaatsvervanger al dood. Gestorven aan een hartaanval. De strijd was niet meteen beslist en de geallieerden leden ondanks alles grote verliezen in de mijnenvelden maar doordat een groot deel van de Duitse troepen tijdens die eerste, bepalende dagen, in het Zuiden was, lukte het Montgommery door de verzwakte Duitse linie heen te breken en Rommel definitief te verslaan. Het was een zeer belangrijke ommekeer in de oorlog.

Maskelyne werd voor zijn aandeel in de overwinning bevorderd tot majoor. In Canada zette hij zijn werk voort in station "M" (de "m" stond voor magic). Daar creëerde hij nog vele geheime illusies die overal ter wereld werden gebruikt.
Na de oorlog, in 1946, verhuisde hij met zijn vrouw naar Kenia, waar hij directeur werd van het nationaal theater. Later trok hij zich terug op een boerderij even buiten Nairobi. Hij stierf er in 1973.

Bronnen:
Kijk Populair Wetenschappelijk Maandblad mei 1987
Ruud Hollander
Internet