Raoul Wallenberg, de Zweedse Oscar Schindler

De USA geeft maar heel weinig mensen zijn staatsburgerschap maar het is nog spaarzamer met zijn ere-staatsburgerschappen. Tot op heden zijn er amper twee mensen die dat ere-staatsburgerschap mochten ontvangen. Eén daarvan kent iedereen: sir Winston Churchill, premier van Groot-Brittanië tijdens WOII. De andere is een beetje een verrassing want voor velen is het een nobele onbekende: de Zweed Raoul Gustav Wallenberg.

Begin 1944 draaide Hitlers vernietigingsmachine op volle toeren en waren in bezet Europa alle grote Joodse gemeenschappen uitgeroeid op één na: die van Boedapest in Hongarije, waar zo’n 700.000 Joden leefden. Ze stonden echter op het lijstje van Adolf Eichmann, die hen net als miljoenen anderen ook wilde laten vernietigen. Toen ook in Boedapest de deportaties begonnen, vonden een aantal neutrale landen dat ze meer mensen moesten proberen te beschermen door hen paspoorten uit te reiken, waardoor ze beschermd zouden zijn. Er werd op diplomatiek niveau gezocht naar iemand die als Zweeds diplomaat naar Hongarije kon vertrekken om het er voor de Joodse gemeenschap op te nemen.
In juni 1944 werd de 32-jarige Raoul Wallenberg benoemd tot secretaris van de Zweedse ambassade te Boedapest. Hoewel Wallenberg geen enkele ervaring had als diplomaat, had hij het talent om mensen te imponeren en te overtuigen. Toen hij op 8 juli 1944 aankwam in Boedapest, waren er al een 400.000 Joden afgevoerd naar de vernietigingskampen in het zuiden van Polen; er bleven er nog zo’n 230.000 over. Tijdens de 6 maanden dat hij in de Hongaarse hoofdstad verbleef, slaagde Raoul Wallenberg er in om 100.000 Joden te redden. Toen de stad in januari 1945 werd bevrijd door de troepen van de Sovietunie, werd Wallenberg gearresteerd. Sindsdien is hij vermist …
Dit is mijn poging om Raoul Wallenberg, de Zweedse Oscar Schindler, bekender te maken bij een aantal mensen en hem zo de aandacht te geven die hij verdient.

“Als je één mensenleven redt, is het alsof je de hele wereld hebt gered “
(Talmud)

Toen Raoul op 4 augustus 1912 geboren werd, was zijn 21 jarige moeder, Maj, al weduwe. Raouls vader was drie maanden eerder aan kanker overleden. Hij had echter het geluk een Wallenberg te zijn, één van de 4meest vooraanstaande families in zijn land. Raouls vader was officier geweest in het leger en zijn grootvader was ambassadeur in de Zweedse ambassade te Japan. Zijn nonkels, Jacob en Marcus, waren succesvolle bankiers die de Enskilda bank hadden opgericht. Verder leverde de familie verschillende diplomaten en hoge geestelijken, zoals bisschoppen voor de Lutheraanse kerk. Zijn moeder kwam ook uit een vooraanstaande familie. Haar vader, Per Wising, was de eerste neurochirurg van Zweden. Haar overgrootvader was een Jood. Die vestigde zich in Zweden en werd er eerst een bekend juwelier en nadien financieel adviseur van de koning.

Maj hertrouwde in 1918 met Frederick von Dardel, de directeur van het grootste ziekenhuis van Zweden: het Karolinska hospitaal. Het paar kreeg twee kinderen die samen met Raoul opgevoed werden. Toen hij zijn humaniora achter de rug had en zijn militaire dienst had vervuld, stuurde zijn grootvader hem voor een jaar naar Frankrijk, om er zijn Frans te perfectioneren. Raoul sprak toen al vloeiend Engels, Duits en Russisch. In 1931 ging hij naar de USA en studeerde er aan de universiteit van Michigan architectuur. Hij legde de hele opleiding een jaar sneller af dan voorzien was en kreeg nog eens de eremedaille van zijn jaar. Raoul was dus zo’n beetje een modelstudent; met zijn relaties leek hij dus voorbestemd voor een leidinggevende functie in zijn land. Zijn grootvader probeerde hem er van te overtuigen mee in de bank van de familie te stappen, maar hij weigerde en vertrok liever voor een half jaar naar Zuid Afrika voor een bouwbedrijf. Meteen nadien, in 1936, trok hij naar Palestina, waar hij te Haifa in een bank ging werken. Het was daar dat hij de eerste vluchtelingen ontmoette die Duitsland hadden verlaten omwille van Hitlers anti Joodse wetten. Hij was er diep van onder de indruk.
Toen hij later op het jaar terugkeerde naar Zweden, bezorgde zijn grootvaders connecties hem een job bij de Central European Trading Company via de Joodse eigenaar van de zaak, Koloman Lauer. Amper 6 maand later was Raoul al partner in de zaak en reisde hij voor zijn zaak heel Europa door.
Wanneer ook Boedapest getroffen werd door de vervolging van de nazi’s en de vraag om hulp via de Zweedse diplomatie werd voorgelegd aan Joodse Raad van Zweden, suggereerde één van de leden, Koloman Lauer, zijn partner, Raoul als mogelijke kandidaat voor de missie. Het voorstel werd doorgegeven aan Ivar Olsen, de Zweedse vertegenwoordiger van de Raad voor Oorlogsvluchtelingen (een organisatie die door de Amerikaanse president Roosevelt werd gesticht om oorlogsslachtoffers te helpen). Het was die Ivar die Raoul Wallenberg formeel vroeg de opdracht te aanvaarden en naar Boedapest te trekken.

Op het moment dat Raoul aankwam in Boedapest, op 9 juli 1944, waren er nog amper 230.000 Joden over in de stad; meer dan 437.000 waren er al afgevoerd. Zijn opdracht was het verstrekken van documenten waardoor de dragers van die documenten een Zweedse bescherming genoten. Niet alleen de Zweden gaven dit soort documenten uit; ook de pauselijke nuntius, Angelo Rotta, deelde ze uit, net als het rode kruis dat ook deed. Het bezitten van dit soort beschermende documenten betekende vaak het verschil tussen leven en dood.
Het Hongaarse ministerie van buitenlandse zaken had toestemming gegeven om 1500 van dit soort “paspoorten” uit te delen; Wallenberg onderhandelde tot hij er 4500 mocht uitdelen en gaf er uiteindelijk zelfs drie keer zoveel uit. Hij had dan ook een kantoor bemand met 250 Joden die dag en nacht werkten in shifts. Met zijn ploeg zette Raoul over de hele stad hospitaalposten op, gaarkeukens, kindercreches enz. … Hoewel de deportaties in juli opgehouden waren, maakte Eichmann zich klaar voor een blitz-operatie waarbij hij op 24 uur met behulp van SS-troepen het resterende deel van de Joodse gemeenschap zou opruimen. Tegen augustus had hij al bijna 10.000 SS-ers bij mekaar gebracht in de stad. De toenmalige regent van Hongarije, Miklos Horty, zag het gevaar en liet Eichmann verbannen.

Toen de Russen oprukten in september en oktober, verklaarde Horty op 15 oktober dat de oorlog voor Hongarije voorbij was maar werd daarin niet gevolgd door de pro-Duitse militie der Pijlkruisers. Hun voorman, Ferenc Salazy, verving Horty aan het hoofd van de staat en de Pijlkruisers werden oppermachtig in Boedapest. De dag na de putch keerde Eichmann al terug naar de stad. Wallenberg, die zich eigenlijk al opmaakte om terug naar huis te keren omdat hij dacht dat de oorlog nu wel snel voorbij zou zijn, ontdekte dat zijn persoonlijke staf van dat moment opgepakt was. Op de fiets ging hij hen achterna en slaagde er in hen allen, op een tiental na, te bevrijden en onder te brengen op veilige plaatsen.
Toen de Russen begin november de buitenwijken van Boedapest bereikten, terroriseerden de Pijlkruisers het centrum van de stad. Omdat er geen treinen meer beschikbaar waren op dat moment, besloot Eichman toen om de Joden de stad te doen uitmarcheren in wat later de “dodenmars” werd genoemd, richting een Oostenrijks concentratiekamp te Hegyshalom. Samen met Per Anger, een ander Zweeds diplomaat, probeerde Wallenberg zoveel mogelijk voedsel en medicijnen uit te delen aan de Joden in die mars. Natuurlijk deelde hij ook paspoorts uit …

Aan iedere uitvalsweg van Boedapest plaatste hij vervolgens checkpoints waar zijn staf uitzocht wie zo’n paspoort had om te voorkomen dat die mensen gedeporteerd werden. Op die manier slaagde hij er in een 2000-tal mensen te redden en nog eens een 15.000-tal dwangarbeiders.
Eind november werden de dodenmarsen stopgezet op bevel van Eichmanns baas, Himmler.
Toen de Russen in januari hun aanval op de stad inzetten, ging het voor de Joden, opgesloten in hun getto, van kwaad naar erger. Naast de bombardementen die ze nog te verduren kregen, was er ook nog de angst voor de Pijlkruisers. Die waren, met het oog op de nederlaag, helemaal losgeslagen en sloegen aan het plunderen, moorden en verkrachten. Dankzij een afspraak met het hoofd van de politie, Szalay, kon Wallenberg voorkomen dat zijn beschermde huizen geraakt werden. Szala had toegezegd ze onder politiebescherming te plaatsen.
Toch had Wallenberg in deze moeilijke periode besloten om aan de toekomst te denken nà de Russische overwinning. Hij had een joods economist, Rezso Muller, een gedetailleerd sociaal en economisch plan laten opmaken voor het herstel van Hongarije na de oorlog.
In die dagen haalde Wallenberg nog een legendarische stunt uit. Hij had vernomen dat Eichmann het Duitse leger de opdracht had gegeven om alsnog de laatste Joden in één korte operatie uit te schakelen. Wallenberg liet een brief afgeven aan de Duitse bevelhebber, generaal Schmidtgruber, waarin hij onomwonden stelde dat hij hem na de oorlog zou aanklagen voor misdaden tegen de menselijkheid en dat hij er voor zou zorgen dat Schmidtgruber als straf daarvoor opgehangen zou worden. De brief had het beoogde effect en de aanval op het getto werd afgeblazen.
Twee dagen later werd het getto door de Russen bevrijd. Over de hele stad hadden 120.000 Joden het overleefd.
Met de aankomst van de Russische troepen, dacht Raoul dat het moment daar was om zijn plan voor de heropbouw te overhandigen aan de Russische bevelhebber, generaal Tchernishev. Op 17 januari vertrokken Raoul Wallenberg en zijn chauffeur, Vilmos Langfelder, naar Benczur om de generaal te ontmoeten.
Niemand heeft sindsdien nog iets van hen gehoord …

Wat er gebeurd kan zijn:
Allicht is Wallenberg gearresteerd door de NKVD, de voorloper van de KGB, toen ze aangekomen zijn op het hoofdkwartier van de Russen. Ze werden allicht eerst in Boedapest opgesloten en werden nadien per trein naar Moskou overgebracht. De aanklacht zal allicht spionage voor de USA of Engeland geweest zijn. Het was toen immers de gewoonte bij de Russen om spionnen als cover een humanitaire taak te geven. Op 31 januari kwamen Raoul en Vilmos aan in de Lubianka gevangenis waar ze gescheiden werden. Op 18 maart werd Vilmos naar de Lefortovo gevangenis overgebracht. In mei volgde Raoul hem.

In februari verzekerde de Russische ambassadeur te Stockholm nog dat beide in goede gezondheid waren.
In december 1945 werd Vilmos Langfelder afgevoerd uit de Lefortovo gevangenis. Van daar af is er geen enkel spoor van hem meer te vinden.
Alle gevangenen die contact hadden gehad met Raoul of Vilmos werden op 27 juli 1947 ondervraagd door de geheime politie. Na de ondervragingen werden velen onder hen voor maanden in een isoleercel opgesloten. De reden of de resultaten voor die ondervragingen zijn ook onbekend …
In augustus van dat jaar verklaren de Russen dan doodleuk dat ze geen idee hebben waar Wallenberg is, maar dat hij zeker niét op hun grondgebied verblijft.

Eichman

Tien jaar later, op 6 februari 1957, verbazen de Russen de wereld nog maar eens met een officiële verklaring dat Raoul Wallenberg op 17 juli 1947 overleden is in zijn cel, allicht als gevolg van een hartstilstand. Het lijk werd meteen zonder lijkschouwing verbrand.
Sindsdien duiken af en toe geruchten op van mensen die beweren dat ze Wallenberg nog lang na 1947 ontmoet hebben in één of andere goelag. De meest bizarre was die van de voormalige officier van de geheime dienst, Yefim Moshinsky. Die was namelijk degene die Wallenberg indertijd had opgepakt. Nadien was hij zelf in ongenade gevallen en afgevoerd naar een geheime goelag die gereserveerd was voor mensen die wettelijk “overleden” waren. Moshinsky beweerde dat hij samen met Wallenberg in dat kamp had opgesloten gezeten.
De moeder en stiefvader van Raoul stierven in 1979 zonder ooit te weten wat er met hun zoon is gebeurd.
Raoul werd voor zijn buitengewone dapperheid en inzet voor het redden van Joden tijdens die chaotische laatste oorlogsmaanden, door verschillende landen geëerd. In 1949 al werd hij door Albert Einstein voorgedragen voor de Nobelprijs voor de vrede. In 1953 werd hij door Israel uitgeroepen tot een “rechtschapen mens” en werd er in zijn naam een boom beplant op de ere-laan der “rechtschapen mensen”, net als die andere, bekende redder van duizenden Joden: Oscar Schindler.

Bronnen:
With Raoul Wallenberg in Budapest (Per Anger)
Lost Hero: the story of Raoul Wallenberg (Frederick Werbell)
Wallenberg: a hero’s story (tv-reeks uit 1985)