De Esperanto-staat Neutraal Moresnet

Ooit al in het drielandenpunt van België, Nederland en Duitsland geweest ? Wist je dat daar nog niet eens zo gek lang geleden een viérlandenpunt was ?
‘k Zal u helpen: in de meeste catalogi van Belgische postzegels staan er een paar bladzijden met postzegels van “Neutraal Moresnet”. De meesten bladeren daar gewoon voorbij wegens niet interessant, onbekend of te duur.
Toch zit (zat) er een heus land achter: Neutraal Moresnet was zelfs de eerste staat die het Esperanto ging propageren !
Wat was dat mini-staatje nu eigenlijk ? Was het een soort cyber-landje avant-la-lettre of heeft het wel degelijk echt bestaan ? En waarom is het nu verdwenen van de landkaarten ?

Hoe het ontstond

Het was na de val van Napoleon in 1815 dat tijdens het Congres van Wenen de grenzen binnen Europa opnieuw getrokken moesten worden. Zo moest ook de grens tussen Pruisen en het Koninkrijk der Nederlanden worden bepaald. (België bestond toen nog niet)
Echter in de buurt van het plaatsje Kelmis (vlakbij Moresnet) kwamen ze niet tot overeenstemming omdat in Kelmis een belangrijke zinkmijn lag. Omdat geen van beide landen deze belangrijke grondstof in handen van de ander wilde laten vallen hebben ze er nog een jaar lang over moeten onderhandelen.
Uiteindelijk werd in 1816 in een apart grensverdragje, het Akens Grensverdrag (ook wel het 'Verdrag der Grenzen' genoemd), dan maar besloten het gebied (de Mairie Moresnet) als volgt in drieën te verdelen. Het plaatsje Moresnet kwam bij Nederland, het huidige Neu-Moresnet ging als Pruisisch Moresnet naar Pruisen en het gebiedje met daarin het plaatsje Kelmis en zijn zinkmijn kregen een neutrale status. En het was dit laatste gebiedje met zijn “status apartus” dat onder de naam Neutraal Moresnet als mini-staatje verder ging, weliswaar onder gezamenlijk bestuur van een Pruisische en een Nederlandse commissaris.Het Vierlandenpunt
Zoals uit het voorgaande duidelijk wordt lag Neutraal Moresnet in eerste instantie ingeklemd tussen de Nederlanden en Pruisen. Neutraal Moresnet had dus als zodanig twee keer een drielandenpunt met deze landen.
Dit veranderde echter al snel met de Belgische Revolutie in 1830. Toen scheidde het zuidelijke deel van het Koninkrijk der Nederlanden zich af om als de onafhankelijke staat België verder te gaan.
Het plaatsje Moresnet hoorde vanaf toen bij België. Tevens gingen de bestuurlijke rechten die het Koninkrijk der Nederlanden over Neutraal Moresnet had naar België.
Vanaf het moment dat de staat België een feit onstond, werd de streek dus een vierlandenpunt.
Opmerkelijk detail is overigens dat Nederland officieel nooit afstand heeft gedaan van de bestuurlijke rechten over Neutraal Moresnet.

De zinkmijn Vieille Montagne

Vieille Montagne in 1880

Het was de zinkmijn waaraan het neutrale gebied van Moresnet zijn bestaansrecht ontleende. De zinkmijn, die in 1805 in concessie was gegeven aan, een Luiks chemicus, Jean-Jacques Daniel Dony, was zo belangrijk dat in artikel 31 van het Akens grensverdrag het volgende is vermeld:
"Er wordt nog eens uitdrukkelijk overeengekomen dat een wijziging in het gezag of regeringsbestel geenszins nadeel zal berokkenen aan de rechten van de heer Dony en Cie, betreffende de ontginning van kalamijn, zodat zijn concessie steeds intakt zal blijven en zij verder de voordelen en voorrechten die haar
oorspronkelijk werden toegekend zal blijven genieten. De vroegere lasten op de concessie blijven van toepassing, onder meer de verplichting kalamijn te leveren aan de zinkfabrieken van beide contracterende partijen, tegen de prijs gestipuleerd in de akte van concessie".
Hr. Dony, een briljant scheikundige, had de zinkmijn o.a. in concessie gekregen vanwege zijn uitvinding van de zinkoven. Met deze "Luikse" zinkoven kon men zinkerts omzetten in walsbaar metaalzink. Maar Dony mocht dan een briljant scheikundige zijn, zakelijk ging het hem duidelijk minder goed af. Al in 1813 moest hij zijn belangrijkste schuldeiser, bankier Hector Chaulet, als medefirmant accepteren. Nog in datzelfde jaar ging drie kwart van Dony's industriële eigendommen naar François Mosselman en tenslotte ging Dony failliet.
Mosselman verwierf later alle overige aandelen van de zinkmijn en kreeg zodoende de volledige controle over de zinkmijn. Mede ook door de erfgenamen van Mosselman, die in 1837 de "Société des Mines et Fonderies de Zinc de la Vieille Montagne" oprichtten kwam de zinkmijn tot grote bloei totdat de mijn in 1885 volledig uitgeput was.

Jean-Jacques-Daniel Dony (1759-1819)
uitvinder van de "Luikse" zinkoven

De Société de la Vieille Montagne was nauw betrokken bij het bestuur van het gebied. Behalve dat enkele van de directeurs burgemeester van het gebied zijn geweest, was het gemeentehuis ondergebracht in de lokalen van de maatschappij. Tevens had de maatschappij in 1857 de bouw van een school voor haar rekening genomen en één van de opzichters ter beschikking van de burgemeester gesteld als veldwachter.
Het is bekend dat de maatschappij een zeer sociaal beleid voerde ten aanzien van de bevolking. Het zorgdragen voor goede medische voorzieningen en b.v. gunstige tarieven voor leningen zijn hier voorbeelden van.

Het leven in Neutraal Moresnet

In 1816 woonden er slechts 256 personen in het betwiste gebied. Maar met name door de ontwikkelingen van de zinkmijn en de daaraan gekoppelde economische bloei, nam het aantal inwoners gestaag toe. Zo konden er in 1830 al 500 inwoners geteld worden en in het jaar 1858 was dit al toegenomen tot 2572 inwoners. Van deze 2572 waren er 695 zogenaamde ‘neutralen’ (hoofdzakelijk nakomelingen van de eerste bewoners), 852 Belgen, 807 Pruisen, 204 Nederlanders en nog 14 immigranten uit overige landen.
Voor deze inwoners golden er nogal wat voordelen om in het Neutrale gebied van Moresnet te wonen, alhoewel er ,met name voor de echte ‘neutralen’, ook wel nadelen waren.

Zo konden de bewoners tot 1847 simpel aan de dienstplicht ontsnappen (hierover later meer). Verder mocht er tolvrij uit de omliggende landen geïmporteerd worden, waren de belastingen zeer laag en lag het prijsniveau in Neutraal Moresnet lager en de lonen hoger dan in de omringende landen.
Ook was het toegestaan om, weliswaar alleen voor eigen gebruik, drank te stoken. Er werden echter zulke enorme hoeveelheden gestookt dat dit, zelfs in de 60 à 70 cafés die het neutrale gebied rijk was, niet uitgeschonken kon worden. Het meeste werd dan ook de grens overgesmokkeld naar met name Nederland.
Als nadeel voor de ‘neutralen’ kan genoemd worden dat ze bij een verblijf in het buitenland als statenloos werden beschouwd.

Landsverdediging en dienstplicht.

Volgens artikel 17 van het Verdrag der Grenzen mocht geen van beide landen (Pruisen of Nederland en later België) Neutraal Moresnet militair bezetten. Neutraal Moresnet mocht zelf ook geen leger hebben. Dit wilde echter nog niet zeggen dat er dan geen dienstplicht bestond.
Volgens de akkoorden die de commissarissen hadden gesloten moesten de inwoners van Neutraal Moresnet, zodra ze de leeftijd van 20 jaar hadden bereikt, op het gemeentehuis komen aangeven of ze in Pruisen of Nederland (België) hun dienstplicht wilden vervullen.
Alhoewel de akkoorden al in 1823 door de beide controlerende landen werden goedgekeurd kwam het echter, door diverse redenen, niet tot uitvoering. Pruisen had overigens ook niet veel haast met de uitvoering ervan. Want omdat de dienstplicht in Pruisen veel langer was dan in Nederland (België) zouden toch de meesten niet voor Pruisen kiezen.

Later heeft men nog gedacht aan een alternerend systeem waarbij de lichting van het ene jaar in Pruisen zijn dienstplicht moest vervullen en de lichting van het volgende jaar in België zijn dienstplicht moest vervullen. Maar omdat de kans dan bestond dat leden uit één gezin in verschillende landen dienst moesten doen, haalde ook dit plan het niet.

Uiteindelijk kon het zo gebeuren dat iedereen tot 1847 aan de dienstplicht kon ontsnappen. Deze omstandigheden trokken nogal wat jongeren aan uit de omringende landen die zo aan de dienstplicht ontsnapten.
Voor de Belgische inwoners in Neutraal Moresnet veranderde dit echter in 1847. De Belgische wet legde vanaf toen ook de dienstplicht op aan in het buitenland verblijvende Belgen.
Pruisen deed het in 1855 iets anders. Pruisen beschouwde iemand die zich in Neutraal Moresnet ging vestigen niet meer als een emigrant, mede ook omdat Pruisen zich het gebied toch altijd al wilde toe-eigenen. Deze regel werd echter pas in 1875 van kracht.
Uiteindelijk bleven alleen de echte 'Neutralen" ook na 1875 van de dienstplicht gevrijwaard.

Dr. Wilhelm Molly

Dr. Wilhelm Molly (1838-1919)

Een beschrijving van de geschiedenis over Neutraal Moresnet zou niet compleet zijn als er niet een hoofdstuk aan de legendarische dr.Wilhelm Molly besteed zou worden.
In 1863 was, de in het Duitse Wetzlar geboren, dr. Molly in Pruisisch Moresnet komen wonen om daar een huisartsen praktijk te beginnen.
Onder de bevolking had Molly zich al snel populair gemaakt door zijn behandelingen voor uiterst coulante tarieven te verrichten. Toen hij ook een dreigende cholera epidemie de kop in wist te drukken kon zijn populariteit niet meer stuk. Een benoeming tot bedrijfsarts van de Vieille Montagne bleef dan ook niet lang meer uit.

Men zou kunnen stellen dat de geschiedenis van Neutraal Moresnet zonder de komst van dr. Wilhelm Molly een aantal interessante aspecten zou missen.
Zo was dr. Molly de oprichter van de Kelmiser Verkehrs Anstalt. Het was niet deze vereniging die zo bijzonder was maar des te meer de door de vereniging uitgeven postzegels waarmee dr. Molly en zijn vrienden hun onafhankelijkheidsstreven wilden laten blijken. Mogelijk waren ze beïnvloed door de in een aantal Pruisische steden opererende plaatselijke postdiensten.

Toen echter de 2 commissarissen door de burgemeester van de activiteiten op de hoogte waren gebracht werd er direct een verbodsverordening uitgevaardigd. De commissarissen hadden hun verbod gebaseerd op het gegeven dat in Neutraal Moresnet feitelijk nog de Franse wetgeving gold. En volgens deze Franse wetgeving (uit 1799) was de postdienst een staatsmonopolie. Maar de uitgifte van de zegels is slechts een detail vergeleken met de poging van dr. Wilhelm Molly om Neutraal Moresnet tot de Esperantostaat 'Amikejo' om te dopen.

In 1906 was dr.Wilhelm Molly in contact gekomen met de Franse professor Gustave Roy. Gustave Roy en dr. Molly, beiden verwoed esperantisten, besloten te gaan werken aan de oprichting van een Esperantostaat. En welk gebied leende zich voor iets dergelijks meer dan het neutrale gebied van Moresnet?
In 1908 werd in het lokaal van de schuttersvereniging een grote propaganda-manifestatie georganiseerd. De hele bevolking was opgetrommeld en in de versierde zaal werden gloedvolle betogen gehouden voor de oprichting van de Esperantovrijstaat 'Amikejo' (=plaats van grote vriendschap). Tijdens deze bijeenkomst werd door de mijnwerkersharmonie de, door Willy Huppermans gecomponeerde, 'Amikejo-mars' gespeeld welke tevens als volkslied moest gaan dienen.

Na de bijeenkomst wisten vele internationale kranten inderdaad melding te maken van het feit dat er een Esperantostaat was opgericht. Tevens werd op het Vierde Esperantisten Congres te Dresden besloten om Den Haag te laten vallen als nieuwe vestigingsplaats voor de wereldcentrale en in plaats daarvan voor Neutraal Moresnet te kiezen.

De vlag
Met eigen postzegels, eigen volkslied en een eigen wapen mocht natuurlijk een eigen vlag niet ontbreken in Neutraal Moresnet. De oorsprong van de vlag met 3 horizontale banen in de kleuren zwart, wit en blauw in niet helemaal duidelijk.
Hoewel men zou kunnen vermoeden dat de kleuren zijn samengesteld uit het zwart-wit van Pruisen en het Nassau-blauw van de Nederlanden om daarmee de beide oorspronkelijk (tot 1830) beherende landen te zinnebeelden moet het toch waarschijnlijker worden geacht dat de kleuren zijn overgenomen uit het embleem van de Vieille Montagne.

Hoe het afliep
Feitelijk was het bestaansrecht van Neutraal Moresnet geëindigd bij het uitgeput raken van de zinkmijn in 1885. Vanaf die tijd deed voornamelijk Pruisen weer meer pogingen dan voorheen gaan doen om de 'tijdelijke' status van Neutraal Moresnet te beëindigen. Met ondernam van alles om België zover te krijgen dat men wilde gaan onderhandelen. Omdat dit allemaal niet snel genoeg vorderde, ging men tot regelrechte sabotageacties over. Zo werden rond 1900 door Pruisen de elektriciteits- voorzieningen afgesneden en telefoonverbindingen gekapt. Zelfs de aanleg van nieuwe leidingen over Belgisch gebied probeerde men tegen te houden. Verder probeerde men de aanstelling van nieuwe gemeenteambtenaren tegen te werken.
De bewoners van Neutraal Moresnet die de bui al voelden hangen dienden al in maart 1897 een verzoekschrift in om aanhechting bij België in geval van afschaffing van het neutraliteitsstatuut.

Plakkaat met daarop de vrede aangekondigd.
Tevens wordt de inwoners van Neutraal Moresnet medegedeeld dat het einde van Neutraal Moresnet een feit is.
Neutraal Moresnet is van de landkaart verdwenen.

In augustus 1914 gebeurden er echter dingen die uiteindelijk tot het einde van het neutrale gebied van Moresnet zouden gaan leiden. Rond die tijd namelijk concentreerden er zich Duitse troepen langs de grens en op 8 augustus trokken de Duitse troepen op door de Luikerstraat richting Luik. De neutraliteit van België behoorde vanaf dan tot het verleden en de bewoners van Neutraal Moresnet beseften zich terdege wat dit voor Neutraal Moresnet kon gaan betekenen.
Opmerkelijk genoeg beschouwde Pruisen in eerste instantie Neutraal Moresnet gewoon, net als België, als bezet gebied. Men lijfde het niet direct in terwijl ze het toch altijd wel al als Duits gebied hadden beschouwd. Er werd in 1915 zelfs een Duitser (Dr. Bayer) benoemd die de taken van de Belgische commissaris overnam. In hetzelfde jaar 1915 werd echter Dr. Bayer weer uit zijn functie ontheven, en op 27 juni van dat jaar kondigde de Pruisische regering aan, dat alleen zij de soevereini-teitsrechten op het betwiste neutrale gebied van Moresnet zou uitoefenen.
Dit was echter onder militaire druk gebeurd en dat was in strijd met art.17 van het Akens grensverdrag dat nu juist de uitdrukkelijke bepaling had dat Neutraal Moresnet nooit militair bezet mocht worden door een van de toezichthoudende landen.
Het was uiteindelijk in 1919 dat krachtens het 'Verdrag van Versailles' voor Neutraal Moresnet definitief het doek viel.
Artikel 32 van het Verdrag van Versailles luidt:
Duitschland erkent de volkomen soevereiniteit van België
over het geheele betwiste gebied van Moresnet.

Wat er nog van over is
Een klein museum (Göhlthal museum) is wat er over is van dit unieke detail uit de Europese geschiedenis. Verder is het interessant om te weten dat van de 60 grenspalen die ooit de grens markeerden er nog ruim 50 op hun plaats staan en aldus de vroegere grens markeren alsof het landje nog steeds zou bestaan. Vooral deze overgebleven grenspalen vormen een blijvende herinnering aan het eens zo bijzondere gebied.

het huidige drie-landenpunt, vroeger vierlandenpunt

Bronnen:
Der Esperanto-Staat Neutral-Moresnet
Cees Damen (Neutraal Moresnet)
De Volkskrant 25/04/92: Een taartpunt die nergens bij hoorde